คู่มือทำศพฉบับพุทธเถรวาท
คัมภีร์มหากาลเถร เป็นการนำเอาเรื่องมหากาลจุลกาลในอรรถกถาธรรมบทมาดัดแปลงเนื้อหา แต่งเป็นภาษาบาลี และมีการแปลเป็นไทยในชื่อมหากาลสูตรซึ่งได้พบฉบับในวัดนี้เมื่อหลายเดือนก่อน ในภูมิภาคอื่น ๆ มีฉบับที่มีเนื้อหาใกล้เคียงกันนี้ในชื่ออานิสงส์เผาผี อานิสงส์ฌาปนกิจศพ
คัมภีร์นี้ระบุถึงลำดับ และคาถากำกับขึ้นตอนการจัดการร่างผู้ตายตั้งแต่บ้านจนมาถึงเชิงตะก่อน พร้อมอธิบายความหมายของแต่ละขึ้นตอนในการทำศพ ซึ่งจริง ๆ ก็ไม่ต่างจากที่สัปเหร่อทำศพแบบไทยในปัจจุบันนี้
ตอนแรกผมก็คิดว่ามันไม่น่าจะมีประเด็นน่าสนใจเท่าไหร่ จนอาทิตย์ที่แล้วตามดูงานที่ท่านธรรมกีรติแห่งสุวรรณทวีปเขียนแล้วยังมีฉบับแปลภาษาทิเบตเหลืออยู่ มีเล่มนึงเป็นตำราพิธีศพแบบตันตระ ซึ่งให้รายละเอียดของขั้นตอนการทำศพอย่างพุทธตันตระ พร้อมคาถา และนัยยะทางธรรม
ลองดูเรื่องนี้เพิ่มเติมเลยพบว่า ในช่วงแรก ๆ ที่พุทธศาสนาเริ่มกลายเป็นศาสนาหลักของสังคม กรณีที่โดดเด่นมากคือสังคมจีนในสมัยราชวงศ์ถัง ยังไม่มีแบบแผนหรือมติแน่ชัดว่าควรทำศพพระเถระ และพุทธบริษัทอย่างไร ชาวจีนในยุคนั้นจึงได้นำพิธีศพแบบลัทธิขงจื๊อซึ่งทำอยู่เดิมมาปรับใช้
หลวงจีนอี้จิงได้แสดงทัศนะต่อต้านวิธีการหลายอย่างซึ่งปฏิบัติขณะนั้นที่บางขั้นตอนลดทอนคุณค่าเชิงปรัชญาแบบพุทธไปและได้แต่งคู่มือพิธีศพขึ้น ในห้วงเวลาประมาณ 1000 ปีก่อน ได้เกิดคู่มือพิธีศพแบบพุทธขึ้นในดินแดนที่นับถือพุทธศาสนานอกอินเดียหลายฉบับ
วงวิชาการใช้เวลาอยู่นานจึงจะพบว่าหลายคัมภีร์นั้นแต่งปลอมพุทธวจนะ โดยเฉพาะคัมภีร์คาถาและบทสวดในพิธีศพ แต่คัมภีร์เหล่านี้ล้วนมีบทบาทก่อให้เกิดพลวัตรทางสังคมจีนอย่างสูง โดยเฉพาะหลักว่าด้วยการส่งผู้ตายไปสู่ภพภูมิที่ดีในโลกหน้าซึ่งแตกต่างจากรากฐานพิธีศพเดิมที่วิญญาณคงสถิตย์อยู่ในสุสาน
เมื่อมองเห็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นในโลกพุทธศาสตร์พื้นที่อื่น ๆ ย้อนกลับมาในไทย น่าสนใจว่าคัมภีร์บาลีที่แต่งปลอมพุทธวจน์จำนวนมาก โดยเฉพาะกลุ่มอานิสงส์นี้ดูเหมือนทำหน้าที่ในมิติคล้าย ๆ กันคือการสื่อสารคุณค่าทางพุทธศาสนาซึ่งอาจยังไม่เป็นที่เข้าใจของสังคมเมื่อแรกรับ โดยเฉพาะสังคมที่มีจารีตเดิมอยู่แล้ว
ยิ่งเป็นจารีตเกี่ยวกับโลกหลังความตายซึ่งเป็นหัวใจหลักของวัฒนธรรม คัมภีร์มหากาลเถรนี้อาจเป็นเครื่องมือหนึ่งที่ถูกพัฒนาขึ้นโดยผสานคติดั้งเดิมในท้องถิ่นเข้ามาอธิบายด้วยคุณค่า และรายละเอียดแบบพุทธศาสนาเถรวาท
อาจจะต้องรีวิวงานศึกษาคู่มือทำศพทางพุทธศาสนาในภูมิภาคอื่น ๆ และวิธีที่มันทำงานกับสังคมหน่อย อาจจะสามารถพัฒนาแว่นและกรอบคิดที่ดีในการนำมาศึกษาอธิบายคัมภีร์นี้ได้คมขึ้น
